Logo

اسناد و مدارک ارگ بعد از زلزله

 ارگ بم و زلزله دی ماه 1382:
روند انجام برنامه های پروژه مذکور بابرنامه ریزی های انجام شده، در راستای تحقق اهداف بنیادی در حال انجام بود.
وقوع زلزله پنجم دی ماه  1382 ه.ش این روند را متوقف ساخت.  زمین لرزه ای با بزرگی 4/6 در مقیاس ریشتر شهر بم و روستاها و اطراف آن رابه لرزه  در آورد. در این حادثه ده ها هزار انسان کشته و مجروح و ده ها هزار نفر نیز بی خانمان شد. این زمین لرزه علاوه بر صدمات  انسانی و اقتصادی که در پی داشت، منجر به آسیب دیدگی یک شهر تاریخی شد. ارگ تاریخی بم نیز در این حادثه دچار صدمات بسیار زیادی شد.
علاوه بر این که ساختار این نمونه شگرف ساختمان سازی و مجموعه  واحد معماری و فناوری که نشانگر برهه ای چشم گیر از تاریخ بشر است آسیب های فراوانی دید، بسیاری از اسناد و مدارکی هم  که تا پیش از بروز این حادثه در جریان انجام  پروژه های مختلف و فعالیت های پژوهش های متخصصین  مختلف جمع آوری شده و در دفتر میراث فرهنگی بم در داخل ارگ تاریخی و در محل خانه  سیستانی نگهداری می شدند دچار آسیب های جدی شدند. بر اساس گزارش هایی که پس از بررسی های کارشناسان  و متخصصین  صورت گرفت، میزان خسارت  و آسیب های وارد به ارگ  تاریخی بم  در اثر این زلزله  حدود 70%  تخمین  زده شد.  مدیر وقت  پروژه(افشین ابراهیمی)  نیز هنگام وقوع زلزله داخل ارگ و در محل دفتر پروژه مستقر بود که از زیر آوار بیرون  آورده شد و نجات  یافت ولی متاسفانه  دو نفر از همکاران  پروژه در داخل ارگ جان  خود را از دست  دادند. در این حادثه حدود چهار نفر از استاد کاران و ده نفر از کارگران  پروژه نیز در داخل شهر جان  باختند.  در اثر این زلزله، اغلب مدارک و اسناد از بین رفته و یا دچار آسیب های جبران  ناپذیری شده اند و البته  برخی هنوز قابل استفاده  و یاقابل ترمیم می باشند.


تخمین میزان آسیب های وارده به مدارک پس از زلزله:
چنانچه اشاره شد، تمامی اسناد و مدارک جمع آوری شده تا قبل از بروز زلزله پنجم دی ماه 1382 هجری شمسی در بایگانی پروژه ارگ بم  در دو بخش کتابخانه و دفتر فنی نگهداری می شدند. در زیر چگونگی شرایط و اوضاع اسناد و مدارک  موجود پس از زلزله  در هر بخش به طور جداگانه بررسی شده اند.
1-کتابخانه:
60% از کتابهای موجود از بین رفته  و 40% باقی مانده  نیز آسیب های بسیار دیده  اند.  از مجموع 500 جلد کتاب مرجع که در کتابخانه  موجود بوده بیش از 300 جلد آن  از بین  رفته.  برخی از کتابهای یافته شده خسارات های فراوانی دیده اند و اغلب پاره و غیر قابل استفاده هستند و حدود 120 جلد کتاب نیز قابل  ترمیم و استفاده مجدد می باشند.
2-مرکز اسناد:
70%  از مجموع مدارک  واسنادی که در بایگانی مرکز اسناد دفتر پروژه  نگهداری می شدند به طور کلی از بین رفته و 30% باقیمانده  قابل ترمیم و استفاده  مجدد می باشند که بررسی هر یک  از اسناد به طور جداگانه  به شرح زیر است:


جدول مقایسه  قبل و بعد از زلزله:

ردیف

مدارک

قبل از زلزله

بعد از زلزله

درصد آسیب

وضعیت  موجود

1

عکس

21000

17000

20%

ثبت  و طبقه بندی شده

2

نقشه

100شیت

50شیت

50%

ترمیم  و طبقه بندی شده

3

CD

 

 

50%

فهرست  و ثبت  شده

4

اسلاید

2500

1000

60%

دسته بندی شده

5

گزارش

10سال

9سال

30%

دوباره  نویسی و تدوین  مجدد شده

6

کتاب

500جلد

200جلد

60%

فهرست  نویسی شده

 

چگونگی یافتن  اسناد و مدارک از زیر آوار:
شرایط سخت پس از زلزله و وضعیت بحرانی حاکم بر شهر و خارج  کردن تجهیزات  و اسناد و نجات اسناد و مدارک موجود در دفتر فنی یکی از اقداماتی بود که پس از وقوع زلزله،  بعد از عملیات نجات همکاران دفتر در راس فعالیت های گروه های امدادی میراث فرهنگی کرمان  که به منظور کمک به  همکاران  بمی در محل حضور یافته  بودند،  قرار گرفت.
هر چند که شرایط دشوار پس از زلزله و وضعیت بحرانی حاکم  بر شهر و فقدان  تجهیزات کافی، نجات  بخشی از اسناد و مدارک را امری بسیار سخت نموده بود، اما خارج کردن تجهیزات  اسناد ومدارک موجود در دفتر فنی از جمله  اقداماتی بود که از همان  اولین ساعات فعالیت های امداد رسانی انجام گرفت.
بخش هایی از اسناد و مدارک  توسط همکاران اعزامی از میراث فرهنگی کرمان از زیر آوار خارج شدند. در مراحل بعدی و در ادامه عملیات خارج سازی اسناد و مدارک از زیر آوار،  بقیه  مدارک و آنچه که باقی مانده بود حدود یک ماه بعد توسط همکاران بمی از زیر آوار خارج  شده و در محل (پارک) روبروی ارگ تاریخی بم جمع آوری و نگهداری شدند. این اولین  اقدام  در جهت نجات  بخشی  اسناد و مدارک  موجود در پروژه  بود.
پس از انجام  ارزیابی های اولیه  و بررسی های کارشناسانه و انجام اقدامات اولیه  نجات بخشی ارگ بم و تشکیل ستاد نجات بخشی  ارگ بم  در سازمان  میراث فرهنگی و گردشگری و تدوین  برنامه های لازم، جمع آوری اسناد و مدارک  مربوط به ارگ بم  در دستور کار این  پروژه  قرار گرفت و این اقدام  دیگری در جهت نجات بخشی اسناد و مدارک  موجود و آغازی برای تهیه  اسناد فنی مناسب به منظور اقدامات  آتی پروژه  شد.
بدین ترتیب مرکز اسناد سازمان میراث فرهنگی، میراث فرهنگی استان کرمان ودفتر فنی مستقر در بم مامور تهیه  مدارک و اسناد شدند.
اسناد و مدارکی که توسط میراث استان کرمان  در همان  روز های اولیه از زیر آوار خارج  شده  و توسط گروه به کرمان منتقل شده بود پس از تشکیل ستاد نجات بخشی ارگ بم و استقرار پایگاه پژوهشی،  برخی از این اسناد  و مدارک  به این دفتر منتقل گردیدند.

اقدامات  اجرایی:
اسناد و مدارکی که توسط همکاران محلی شاغل در میراث بم از زیر آوار خارج  شده  و در انبار پارک (رستوران )مقابل ارگ نگهداری می شدند پس از راه اندازی دفتر پروژه  و تنظیم مسئولیت ها به دفتر فنی انتقال داده شد. باطرح سامان دهی مدارک  برخی از همکاران  پروژه  مسئول تنظیم   و هماهنگی مدارک  و اسناد باقی مانده  شدند.
در اولین  اقدام کتاب های موجود و خارج شده از زیر آوار پس از ثبت در کتابخانه  ی دفتر فنی قرار گرفتند.  نقشه ای کشف شده  و دریافتی از میراث فرهنگی استان کرمان  نیز ترمیم شده  و بر اساس چگونگی وضعیت موجودشان از نظر کیفیت (قابل استفاده بودن) طبقه بندی شده تا در اسرع وقت  مرمت شوند.
نقشه هایی که هنوز قابل استفاده بودند در فتر فنی طبقه بندی شده و در لیست  نقشه های دفتر ثبت گردیدند.


اقدامات  اصلی  به منظور نجات  بخشی مدارک  و اسناد پس از زلزله
پروژه نجات بخشی ارگ بم در راس امور خود با راه اندازی  مرکز اسناد در بم وهمچنین  با تاسیس مرکز اسناد دیگری در تهران  به منظور جمع آوری اسناد قبل از زلزله  گامی موثر در راه  نجات بخشی وهمچنین  تقویت اسناد و مدارک لازم برداشته است که در زیر به برخی از اقدامات  انجام شده  به طور خلاصه  اشاره  شده است:
نقشه ها:
 اقدامات انجام گرفته  در زمینه ترمیم  نقشه های موجود و تقویت  بایگانی نقشه ها:
-تهیه  فایلهای DWGاز نقشه های موجود
-تبدیل 8 شیت  نقشه تهیه شده از توپوگرافی ارگ بم در مقیاس 500: 1  که در سال 1972 به صورت دستی تهیه  شده بودند. فایل کامپوتری با موزائیک  نمودن  نقشه های جدید  و نیز تهیه ی یک نقشه  500: 1  جدید  در محیط Autocadاز این نقشه ها.
-تهیه نقشه های سه بعدی از روی مدارک  از زلزله  برای کمک به طرح های بازسازی آغاز شده.
-ترمیم  نقشه های قابل  استفاده  در دفتر فنی پروژه،  ثبت  و دسته بندی آنها.
-طبقه  بندی موضوعی نقشه های موجود.
-تهیه نقشه از روی عکس های هوایی سال های 73، 82و 83 ه.ش توسط مرکز اسناد و مدارک  سازمان میراث فرهنگی و سازمان  نقشه برداری با  مقیاس های 2000: 1 – 5000: 1 و 500: 1.
عکس:
در هر دو مرکز  یاد شده  اقدامات  زیر در زمینه  بایگانی عکس ها انجام گردیده است:
-کلیه عکس های هوایی موجود از بم  که توسط سازمان  نقشه برداری کشور از سال 1335 ه.ش (1959م)  تا به حال تهیه  شده است جمع آوری گردیده اند.  این عکس ها دقیق ترین  سند برای نمایش تاریخ  تحولات  ارگ  در پنجاه  سال اخیر به شمار می آیند.
-اسکن کلیه  عکس های هوایی گرد آوری شده.
-اقدام  به گردآوری و جمع آوری تصاویر موجود در اختیار عکاسان  آماتور و اشخاص حقیقی.
-اسکن کلیه  عکس های بدست آمده  از زیر آوار پس از زلزله  به طور کامل.
-اسکن کلیه  عکس های مراحل مرمت پروژه  قبل از زلزله.
-از کلیه عکس های موجود و عکس های جدید  CD هایی به صورت  آرشیوی تهیه شده است.
-کلیه  عکس های موجود،  با موضوع  طبقه بندی و فهرست  بندی شده اند.
فیلم:
-طبقه بندی  و شماره گذاری فیلم های قبل از زلزله  با موضوع ارگ بم.
-جمع آوری و شناسایی فیلم هایی که به ارگ مربوط می شوند و در این فیلم  ها تصاویر هوایی از ارگ بم وجود دارد.
فیلم  هایی چون نسیم صبا، صحرای تاتارها، فیلمی از تلویزیون NHKو فیلمی از صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران که به کوشش پروژه نجات  بخشی ارگ  بم شناسایی شده و جمع آوری آنها در ست اقدام  است.
ماکت:
-یک ماکت با مقیاس صحیح و تناسبات  درست که توسط دانشجویان  معماری دانشگاه  کرمان  ساخته  شده بود توسط پروژه  خریداری شده است.  این ماکت  به محل دفتر پروژه  نجات  بخشی ارگ بم  در شهر بم  انتقال داده  شده  و در محل نمایشگاه  جنبی پروژه  نگهداری می شود.
گزارش:
-کلیه گزارش های مرمتی از سال 1350 ه.ش تا قبل از وقوع زلزله  جمع آوری شده اند.
-کلیه گزارش های موجود با توجه به بایگانی عکس ها و متن گزارش ها، دوباره تدوین و بازنویسی شده اند.
-گزارش های بدست آمده  و نجات یافته از زیر آوار بازبینی وتنظیم  و پس از تغییرات  لازم ثبت  و فهرست  شده اند.


سیستم  اطلاعات  جغرافیایی برای ارگ  بم (GIS):
سیستم اطلاعات جغرافیای «Geographic Information System» عبارتست از سیستمی متشکل از کامپیوتر، نرم افزار، روش و مدل های طراحی شده جهت حمایت، دریافت، مدیریت،  تجزیه و تحلیل و نمایش داده های زمین  به منظور استفاده در برنامه ریزی های پیچیده  و مسایل مدیریتی. مهم ترین مزیت یک سیستم جغرافیایی، استفاده همزمان  از اطلاعات جدولی و نقشه ای است  که این  ویژگی باعث قدرت بخشیدن  وامکان  تجزیه و تحلیل بر روی نقشه های مختلف را امکان پذیر می کند.
برنامه نرم افزاری GISدر پروژه نجات بخشی ارگ بم  در دست  تهیه  می باشد.  مرحل اول آن به  انجام رسیده و بر اساس این برنامه  می توان  با انتخاب نقطه ای مشخص روی عکس هوایی بم  به کلیه  اطلاعاتی که از نقاط مختلف ارگ جمع آوری شده  و موجود می باشد دست یافت.
اسلاید:
-اسلایدهای بدست آمده  شماره  بندی و فهرست  بندی شده اند:
پایان نامه:
-پایان  نامه های دانشجویی در مورد ارگ جمع آوری شده اند.
-پایان  نامه های موجود در زمینه ارگ  ارزیابی می شوند.
-این پایان  نامه ها در صورت  ارزشمند بودن  به مرکز اسناد منتقل می شوند.
اقدامات یاد شده مختصری از فعالیت های پروئژه نجات بخشی میراث فرهنگی بم در جهت تکمیل و نجات بخشی اسناد و مدارک ارگ بم  است.  لازم به توضیح است  که پروژه نجات بخشی ارگ بم با  استقبال از همه نوع فن آوری جدید و همچنین  با به کارگیری فنون مختلف در جهت تقویت  هرچه بهتر مراکز اسناد پروژه با عزمی راسخ به پیش می رود و در این راه از نظرات و پیشنهادات همه متخصصین و دلسوزان فرهنگ و هنر این مرز و بوم استفاده کرده و می نماید.
گزارش از نرگس احمدی