Logo

یافته های باستان شناختی بم

بخش عمده فعالیت های مستندنگاری باستان شناسی به ثبت و ضبط یافته های حاصل از آواربرداری، اختصاص پیدا می کند. شرایط بعد از زلزله، عدم امکانات کافی و در عین حال ضرورت ایجاد هر چه سریعتر چنین مرکزی موجب گردید، بنا به پیشنهاد پرفسور شهریار عدل، مکانی در ارگ در میان خرابه ها جهت این امر اختصاص یابد. این محل که در قسمت شرقی معبر بازار واقع شده، ابتدا مورد آواربرداری، استحکام بخشی و حفاظت های اولیه، قرار گرفت تا از تخریب احتمالی آن در پس لرزه ها جلوگیری شود. سپس مکان مورد نظر نقشه برداری و قفسه های داخل آن طراحی و اجرا شد. یکی از ویژگی های مکان انتخاب شده این بود که با افزایش حجم یافته ها امکان گسترش مرکز و استفاده از اتاق های نیمه ویران کنار آن بود.
تمامی مراحل مستندنگاری یافته ها از تفکیک، آمار و شستشو تا پشت نویسی، عکاسی، طراحی، گونه شناسی و بانک اطلاعاتی، در این مرکز انجام می گیرد.
هدف مهم از ایجاد آن نیز تاسیس موزه، بانک سفال و مرکز پژوهشی و بانک  اطلاعات یافته های باستان شناختی ازگ بم و منظر فرهنگی آن بوده است تا بتواند به عنوان مکانی مطالعاتی و آموزشی مورد استفاده پژوهشگران قرار گیرد.


محاسبه احجام
بستر خاکی نسبتاً همگن بم سبب گردیده تا ساختمان های احداث شده نشستی یکنواخت داشته و در نتیجه ترک یا عارضه دیگری در اثر آن به وجود نیاید. معمارانی که این تجربه را داشته بدون در نظر گرفتن عامل زلزله، بجز مواردی حجم، بخشی از کالبد است که بالاتر از زمین همجوار بوده و با دخالت معمار از مصالح ساختمانی ایجاد گردیده است. در نتیجه بررسی ها و برآوردهای انجام شده معین گردید که ارگ بم پیش از زلزله در حدود 295935,10 متر مکعب حجم داشته که در اثر زلزله 70145,70 متر مکعب آن فرو ریخته و 225789,39 متر مکعب آن باقی مانده است. محاسبه چنین حجم بالایی طبیبعتاً نیازمند یافتن روش هایی جهت افزایش سرعت عمل و در عین حال، حفظ دقت لازم خواهد بود. به همین منظور جهت تسهیل در امر محاسبه احجام، طول و عرض دیوارها از نقشه ارگ استخراج گردید. فاکتور باقی مانده جهت محاسبه حجم، ارتفاع سازه است که در مورد وضعیت قبل از زلزله با مراجعه به عکس ها و نقشه های موجود در آرشیو پروژه نجات بخشی میراث فرهنگی بم و حتی در بسیاری موارد با مراجعه به وضعیت حاضر ثبت گردید. تنها در موارد معدودی تخریب بنا بگونه ای بوده که درک ارتفاع دیوارها را غیر ممکن می سازد. مسجد جامع ارگ از جمله قسمت هایی بوده که در اثر زلزله با آسیب جدی مواجه گردیده است لیکن جهت تخمین ارتفاع پیش از زلزله بخش های مختلف آن، علاوه بر مستندات مکتوب، نقشه ها و تصاویر، می توان به قسمتی از دیوار شمالی ایوان شمالی استناد نمود. جهت محاسبه احجامی که همانند تصویر فوق فاقد ارتفاع ثابتی هستند، ارتفاع میانگین محاسبه گردید.
ب- ثبت داده ها
با توجه به وسعت 20 هکتاری مجموعه ارگ بم جهت تسهیل در روند برداشت و کدگذاری، مطابق نقشه زیر ارگ بم بر اساس عوارض به شش بخش شارستان غربی، شارستان جنوبی، شارستان مرکزی، کناری محله، حاکم نشین و حصار تقسیم بندی گردیده که به ترتیب با حروف E,D,C,B,A و F کدگذاری گردید. این کد به عنوان اولین نشانه شناسه سازه در جداول نهایی و نقشه های تهیه شده ثبت می گردد. سه گروه کاری با حروف اختصاری M,A و R نامگذاری گردیده که این کد، نشانه دوم شناسه هر قسمت ارگ را تشکیل می دهد. قسمت سوم شناسه شماره سازهای است که مورد بررسی قرار گرفته و می تواند معرف یک یا چند دیواره بوده و یا حتی کل یک ساختمان را در برگیرد.
در فرآیند ثبت داده ها، اطلاعات زیر در مورد هر سازه یا مجموعه سازه های کدگذاری شده تحت عنوان یک شناسه، ثبت گردید:
عرض سازه
در مواردی که تنها یک دیوار مورد محاسبه قرار گرفته، عرض واقعی دیوار مبنای محاسبه بوده و در صورتی که چند دیوار مجاور مورد نظر بوده، معدل عرض دیوارها منظور گردید. در مورد ابنیه مسقف نیز جهت همسان سازی محاسبات، سقف ها به عنوان دیوارهای افقی مفروض گردیدند. بر همین اساس ضخامت سقف ها به عنوان عرض سازه لحاظ شد.
طول سازه 
مجموع طول سازه های تشکیل دهنده شناسه مورد نظر اعم از دیوار، سقف و یا سایر سازه ها، به عنوان طول بازه در جدول های مربوطه ثبت گردید.
در اکثریت قریب به اتفاق سازه ها طول و عرض در هر دو حالت قبل و بعد از زلزله یکسان بوده ولی ارتفاع آنها متفاوت است. تخمین ارتفاع قبل از زلزله براساس مدارک پیش از زلزله و مقایسه آن با وضع موجود میسر گردید.


نتیجه گیری:
مهمترین دست آورد مطالعات باستان شناختی آواربرداری، شناسایی شواهدی از دوران پیش از تاریخ تا قاجار در «مجموعه ارگ – شهر بم» است. این توالی دوره ها که به نظر می رسد چندان هم با وقفه همراه نبوده، به دلیل اهمیت استراتژیک منطقه در دوران مختلف از پیش از تاریخ تاکنون بوده است. (منطقه کرمان همواره به عنوان منطقه ای مهم  در ادوار پیش از تاریخی و تاریخی و اسلامی مطرح بوده و به مثابه یک پل ارتباطی، ایران را به سند و سپس هند و چین در شرق از طریق سواحل دریای عمان پیوند می دهد.)
بدلیل بدست آمدن شواهدی از دوران پیش از تاریخ (کلکولتیک و برنز) در بخش های مختلف مجموعه و خصوصا در بخش شرقی مسجد جامع ارگ، به نظر می رسد استقراری از این دوران در این بخش وجود داشته باشد. این در حالیست که تا پیش از این، سابقه سکونت در این مجموعه با تردید نهایتاً به دوران شکانی می رسیده است. اما با توجه به شناسایی محوطه بیدران با وسعت بیش از 300 هکتار از این دوران در 20 کیلومتری غرب شهر بم. (احمدی، زارع، عطایی 1385) و محوطه های اطراف تل آتشین در 30 کیلومتری شرق بم، به نظر می رسد در دوران پیش از تاریخ این منطقه از اهمیت ویژه ای برخوردار بوده است. که باید جایگاه آن در ارتباط با محوطه های تل ابلیس، تپه یحیی، شهداد، کنار صندل جیرفت، بمپور و شهر سوخته مورد مطالعه قرار گیرد.
کشف نمونه هایی از دوران  تاریخی خصوصاً نمونه های متعلق به دوران ساسانی نیز نشان دهنده توالی دوره ها در این مجموعه است که باید به صورت جدی مورد مطالعه قرار گیرد. شناسایی محوطه 2500 هکتاری «افراز» از دوران تاریخی در امتداد خط گسل بم – بروات، گویای استقرارهای غنی از این دوران در منطقه است. (زارع 1385) و (عطایی 1385)
بدست آمدن مدارک سفال گری که به وفور در میان یافته ها بدست آمده نشان می دهد اکثر این نمونه ها تولید محلی هستند هر چند که در میان آنها نمونه های وارداتی هم مشاهده شده است. مانند نمونه سفال های آبی – سفید وارداتی از چین با نقش اژدها و درختان و خانه های چینی.
تحلیل کلی نمونه ها نشان می دهد که بم از دوران اولیه اسلامی تا سده 6 هجری از شکوه ویژهای برخوردار بوده است و این شکوه به یکباره در اواخر قرن 6 هجری که همزمان با حمله ترکان غز نیز هست، از دست می رود. اما شهر به حیات خود هر چند کم رنگ تر تا دوره قاجار ادامه میدهد.   
فعالیت های این مرکز توسط نرگس احمدی و همکاری پیوسته 6 نفر از کارگران باسواد بومی، آقایان محمدرضا قائم آبادی، احمد سالاری، مرتضی رضوانی، محمد دهقان دولتی، موسی زیدآبادی و سید عنایت الله طیبی که طی چند هفته در این مرکز آموزش دیده اند، انجام شده است  .
نمونه هایی از این اسناد توسط آقای شیخ الحکمایی مورد بررسی واقع گردید.

گزارش از نرگس احمدی مسئول بخش باستان شناسی پروژه نجات بخشی میراث فرهنگی بم (1384- 1385 و 1386)