Logo

میراث جهانی بم و منظر فرهنگی بم

در تاريخ 82/10/5 ارگ بم و بسياری از بناهای شهر بر اثر زلزله ويران گردید..هرچندزلزله بم  تلفات و خسارات جبران ناپذيري به بار آورد و صدمه شديدي را متوجه بافت معماری خشتی شهر نمود، ليكن اين اتفاق ناگوار توجه همگان را بيش از پيش به اين مجموعه معماری منحصر بفرد معطوف داشت تا در کنار آن «فن آوری قنات » ـ به عنوان مهم ترین ویژگی منطقه با قدمت بیش از دو هزار سال ـ نیز مورد توجه قرارگیرد. این در حالی است که تا پیش از زلزله هیچ گونه مطالعه جدی  باستان شناسی در بم صورت نگرفته  واین محوطه مهم باستانی حتی به عنوان اثر نامزد ثبت جهانی نیز از طرف ایران به یونسکو معرفی نگردیده بود. با این وجود پس از زلزله ،با تلاش شهریار عدل ، مدارکی از سابقه تاریخی و اهمیت باستان شناسی منطقه جمع آوری گردید . در ادامه و در سايه توجهات ملي و همكاريهاي بين المللي، در تاريخ 83/4/17 بم و منظر فرهنگی آن با احراز 4 معيار (دوم، سوم، چهارم، پنجم) از شش معيار ، در فهرست ميراث جهانی (در خطر) به ثبت رسيد.


معیارهای ثبت جهانی بم و منظر فرهنگی آن :
معيار دوم:  ارگ بم در محل تلاقي راههاي مهم بازرگاني ارگ بم و آثردر ضلع جنوبي فلات مرتفع ايران ساخته شده و نمونه برجستهاي از تعامل تاثيرات گوناگون است.
معيار سوم:  ارگ بم و آثار مرتبط با آن نماينده منظري فرهنگي و شاهد استثنائي گسترش يك سكونتگاه بازرگاني در دل محيط كويري منطقه آسياي مركزي محسوب ميشود.
معيار چهارم: ارگ بم نمونهاي برجسته از آباديهاي قلعه در منطقه آسياي مركزي است كه در ساخت آن از چينه و خشت بهره گرفته شده است.
معيار پنجم:  منظر فرهنگي بم نماد بارز تعامل انسان و طبيعت كويري با بهرهگيري از قنات است. اساس اين نظام آبرساني بر مبناي نظام اجتماعي منظمي است كه در آن فعاليتها و مسئوليتها به دقت تعيين و تا امروز نيز با همان جديت حفظ شده و ادامه يافته است اما تغييرات بازگشت ناپذير آنرا آسيب پذير كرده است.
 بر اين اساس، تمام آثار حائز ارزشهای تاريخی و فرهنگی در محدوده اين اثر ميراث جهانی، اعم از طبيعی يا مصنوع و ملموس يا ناملموس از قبيل: بناها، محوطه ها، باغها، نخلستان ها، قنات ها، بستر طبيعی و ميراث معنوی به يادگار مانده، مشمول حفاظت و پاسداری ميباشند. بم از اعماق تاریخی تا میراث جهانی— پیشینه زندگی در بم به شش تا هفت هزار سال قبل بر میگردد. 
در فروردین 1386 طرح جامع مدیریت بم و منظر فرهنگی آن تهیه شد.
 در اسفند 1388 طرح جامع مدیریت بم و منظر فرهنگی آن در شورای عالی معماری و شهرسازی به تصویب رسید.
 در تیر ماه 1392 بم و منظر فرهنگی آن بواسطه عملکرد حفاظتی مناسب از فهرست میراث در خطر خارج گردید.. 
گستره و سیطره حفاظت محدوده میراث جهانی بم با بیش از 23000 هکتار وسعت، وسیعترین محدوده میراث جهانی کشور است و طبق طرح جامع مدیریتی، حفاظت و پاسداری از آن در 5 سطح دنبال میشود:  
1) بستر طبیعی بم: شامل: کوههای مشرف به شهر، رودها، دشتها، سفره های آب زیرزمینی و گسل بم/ بروات  
2) طبیعت مصنوع بم:شامل: قنوات، باغها، نخلستانها و مزارع  
3) شهر تاریخی بم:شامل: بازارهای سنتی، خانه باغها، کوچه باغها، دیوارهای چینه ای باغات، خانه های سنتی، محلات، میادین، معابر اصلی و فرعی، نهرهای آبیاری و درختان قدیمی  
4) میراث معنوی مردمی بم:شامل: آداب، رسوم، آئینها، سنتهای زندگی، باغداری سنتی، بازیهای محلی، مشاغل بومی و نحوه بهره برداری و توزیع آب قنوات 
5) بناهای تاریخی و محوطه های باستانی بم:شامل: 74 اثر در محدوده منظر فرهنگی و حدود 450 اثر در محدوده محور فرهنگی بم است.


مهمترین آثار موجود در محدوده این اثر میراث جهانی عبارتند از :
محوطه های باستانی که شاخص ترین این محوطه ها عبارتند از :

محوطه گسل –محوطه بیدارزین – محوطه دارستان- وگورستان خواجه عسگر
محوطه گسل بم به طول تقریبی  12 کیلومتر از شرق ارگ تا جنوب شهر بروات کشیده شده و برخوردار از آثار و استقرارهای مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد تا قرون میانه اسلامی است.
محوطه باستانی بیدارزین با بیش از 3500 هکتار وسعت در 30 کیلومتری شرق ارگ واقع شده و شامل تپه های باستانی متعدد از جمله تل آتشی است که بیش از 5 هزار متر مربع مساحت دارد . این محوطه ،استقرارهایی از هزاره 8 قبل از میلاد تا قرون متأخر اسلامی را شامل می شود.
گورستان خواجه عسگر در 10 کیلومتری غرب ارگ قرار گرفته ومربوط به اواخر هزاره 4 قبل از میلاد می باشد. معماری گورها به صورت حفره ای و شیوه تدفین اجساد به صورت چمپاده ای یا جنینی است.این گورستان در زمره اولین نمونه هایی است که انسان در خارج از محل سکونت خود ایجاد کرده است.


دیگر آثار در محدوده میراث جهانی عبارتند از :
قناتها - حصار شهر بست - کوشک رحیم آباد - قلعه دختر- چهار طاقی – کارخانه حناسایی - مجموعه وکیل - خانه عامری-یخدان - مقبره میرزانعیم - مقبره خواجه آفاق - ارگ بم