Logo

مهمترین تاسیسات معماری ارگ

بازار 
بازار که در بدو ورود ارگ قرار گرفته دارای ۴۲ مغازه وهرمغازه بنا به وضعیت شغلی ساخته شده است.اغلب آنها دارای پیشخوان (قدامی)وطاقچه هایی است که اجناس خود را در آنها به معرض نمایش مشتریان قرار می داده وقسمت اندرونی (خلفی)که معمولا به وسیله دری به خارج راه دارند . این بازار۱۱۵ متر طول دارد که در سال ۱۳۷۸ چهار سوق آن مرمت گردید.
ضلع شرقی چهار سوق منتهی به مغازه نانوایی وضلع غربی آن منتهی به کوچه نخ ریسی و کارگاههای رنگرزی و مسجد کوچکی موسوم به محمد (ص)است که در نهایت به آثار حمام عمومی وحصار غربی ختم می گردد.
کتب تاریخی رونق این بازار را در قرن چهارم هجری بسیار عالی توصیف نموده اند.سنگ فرش نیز مرمت گردیده در گوشه وکنار بازار سه هاون دیده می شود که نشانگر صنعت عصاری و روغن کشی است.زیرا از روغن کرچک به جهت روشنایی واز روغن های گیاهی دیگر برای معالجه شکسته بندی ها استفاده می شده است.


میدان (تکیه)
بازار ارگ تا میدان ادامه دارد.سمت راست بازار فضای نسبتا وسیعی است که تکیه نام دارد. صفه ها و سالن های تحتانی و فوقانی در سال های اخیر مرمت و در سال ۱۳۷۸ شمسی دومین کنکره معماری ایران در آن بر گزار گردید. از این میدان در دوره صفویه که اوج تشیع بوده به عنوان حسینیه (تکیه) استفاده می شده ومردم بم تا ۶۰ سال پیش مراسم عزاداری دهه عاشورا را به یاد نیاکان خود در این مکان بر گزار می کردند.منبر خشتی رو به قبله و ساختمان های فوقانی آن مختص خانم های خواص بوده که از بالا مشرف بر مجالس تعزیه و روضه خوانی بوده اند.


مسجد جامع 
این مسجد پس از مسجد رسول (اکرم) که خارج از ارگ در سنه ی ۲۷ هجری ساخته شده است، از نظر تاریخی تقریباً دومین مسجد در بم می باشد. سقف ایوان غربی آن به مرور زمان ریخته و بنا به قول پرفسور پوپ متعلق به دوره ی صفاری (۲۵۴-۲۹۳ هجری قمری) است. این مسجد را برجای آتشکده ساخته اند که شاید مانند مسجد گوهرشاد دارای ایوانی بلند و مرتفع بوده، امّا در دوره های بعد سه ایوانی شده است.
محراب ایوان جنوبی آن دارای گچ بری و قدری کاشی کاری است که به علت عدم آگاهی، زیر گچ کار هی سال ۱۳۳۷ قرار گرفته است. ایوان جنوبی مختص تابستان بوده؛ چون از صبح تا غروب سایه گیر است. محراب ایوان شمالی آن مزین به آیات کلام الله مجید می باشد که آثاری از آن ها پیدا ست و مخصوص زمستان بوده زیرا در طول روز آفتاب گیر می باشد. در قسمت شمال غربی آن محرابی است که گچ بری و تاریخ ساخت آن با خط ثلث عربی (سنه ی ۱۱۶۴ هجری) را به ما نشان می دهد.
در جنوب غربی این مسجد، نزدیک به ورودی، شبستانی است که جدیداً مرمت و به زیلوهای سنتی مفروش گردیده. این شبستان به جهت کوتاه بودن سقف ها، شب های سرد زمستان مورد استفاده قرار می گرفته است. در سال ۱۳۳۷ هجری شمسی دیوارهای شمالی و جنوبی و شرقی مسجد آجرنما گردید که متاسفانه به سبک سنتی این بنا تغییرات بی اساسی وارد شد. اما در سال های اخیر نمای آجری آن را برداشته اند تا به سبک سنتی مرمت گردد.
تا سال ۱۳۵۴ هجری شمسی مرحوم حاج حسن قاضی مجتهد شهر، نماز جمعه را در اینجا برگزار می کرده و از آن تاریخ به بعدبه امامت ایشان در هر ماه مبارک رمضان،برگزاری نماز جماعت بر معنویت آن افزوده بود.تا اینکه در زلزله ۸۲ فرو ریخت که مجد ارگ در حال حاضر در وضعیت باز سازی است.


مسجد پیامبر 
این مسجد در انتهای بازار قرار گرفته و بعد از قرن نهم هجری قمری و احتمالا توسط بازاریان ساخته شده است. محراب مسجد نسبت به ساختمان آن کمی انحراف دارد و بر روی آن دست نوشته های زیبایی مربوط به اواخر دوره صفوی و اوایل دوره قاجار دیده شده است.


مدرسه میرزا نعیم 
این مدرسه تقریبا مقابل در شمال مسجد قرار دارد. ابتدای آن مزین به دری چوب گردوئی است که در سمت راست (کوبه) مختص در زدن آقایان و سمت چپ آن (حلقه) مخصوص در زدن خانم ها بوده که نشانی از رسومات دیرین است. ایوان شمالی و جنوبی مدرس و کلاس های درس به این مکان فرهنگی جلوه ای روحانی بخشیده اند. در گوشه ای از محوطه، مقبره ی این عالم ربانی و معلم   صاحبدل و فرهنگ دوست قرار دارد. در کوچه ای که انتهایش زورخانه می باشد، سردرعمارت میرزا نعیم مشاهده می شود. پس از عبور از ورودی خانه به حیاط خلوتی می رسید که سمت چپ آن اصطبل مخصوص چهارپایان است که در آنجا برای تیمار و علوفه و استحراحت مستقر می شدند. مقابل ورودی منزل کریاس یا سالن انتظار جلوه گری می کند. این هشتی قسمت اندرونی را از بیرونی جدا می سازد، بخش بیرونی (مهمان پذیر) عمارتی است آبرومند و متشکل از حیاطی وسیع و مجهز به قسمت های زمستانی و تابستانی و حمام. شیوه آبرسانی و کند و شک ها (کندوهایی) بین سقف های اصلی و کاذب، برای نگهداری غلات وهمچنین زیر زمین خانه، هریک نشانی از معماری سنتی و تاریخ و تمدن ادوار گذشته ی این مرز و بوم دارد.
بخش دیگر آن عمارتی است که دفتر کار مدرس بوده. این عمارت دارای چهار ایوان در چهار طرف است که داخل آن ها شومینه ها و در حیاط آن آب نما به حالت فواره ای برجای مانده است. در ایوان غربی آن بادگیری به چشم می خورد که چشم هر بیننده ی داخلی و خارجی را لحظاتی چند محو تماشای خود می کند زیرا در ارتفاع ۳ متری، ۲۸ روزنه ی زیبا بدون استفاده از هیچ گونه چوب و تنه ساخته شده است، ساقه سالم و قسمت فوقانی آن به مرور زمان خراب شده که جدیداً داربستی به جهت مرمت در آنجا نصب گردیده. در گوشه ای از بادگیر ، «نقب» یا تونل زیرزمینی وجود دارد که مرتبط به زیر زمین های مجموعه بوده. بادگرم یا به اصطلاح محلی «لوار» را با توجه به مرطوب بودن آن و تبدیل به نسیمی سرد و ملایم می نموده، و این سیستم از اعجاب انگیزترین آثار معماران بی نام و نشان این دیار است. اصطبل اختصاصی مجموعه ی میرزا نعیم نسبتاً وسیع است و از دو بخش محوطه و سالن هایی که جدیداً سقف آن ها مرمت گردیده تشکیل شده است. همچنین آخورها، اخیه ها هر یک به اندازه ی اسبان و شتران تعبیه شده اند. استفاده از سالن ها جهت شب های سرد زمستان و روزهای گرم تابستان بوده است. ورودی آن سمت چپ حیاط خلوت واقع شده تا میهمانان ابتدا مرکب خود را در آنجا قرار داده و سپس به بخش بیرونی وارد می شدند. بخش اندرونی آن در ضلع جنوبی بخش بیرونی است که محل زندگی خانواده معلم بوده. ایوان جنوبی آن از دو ایوان دیگر مرتفع تر و دارای حیاط و اتاق های مختلف و از وجود مطبخ نسبتاً بزرگی برخورداراست.


زورخانه 
این بنا از یک گود و یک گنبد و چهار ایوان تشکیل یافته و ورودی آن در ایوان غربی واقع گردیده که درگاه آن کوتاه تر بوده، تا به احترام حضرت علی (ع) با تعظیم و فروتنی و رخصت مرشد وارد گود شوند.
ایوانی جهت تعویض لباس ورزشکارانه، ایوان دیگر مختص حضور ورزش دوستان و ایوان بعدی جایگاه مخصوص مرشد یا به اصطلاح ورزشکاران باستانی کهنه سوار بوده، تا به صدا درآوردن زنگ، آغاز و انجام هر عمل ورزشی را اعلام و پهلونان نامی را از گود وارد یا خارج می نموده و با آتشدانی که در جلو داشته تنبک تعلیم را پرصدا تر و با سوزاندن اسپند فضای ورزشگاه را معطر می نموده است.
  سبک موجود این بنا متعلق به دوره ی صفویه می باشد ولی کارشناسان سازمان میراث فرهنگی به اصالت این دوره بسنده نکرده اند، لذا حفاری و خاکبرداری آن به جهت شناسایی   د قیق تر آن می باشد.
از طرفی ورودی زورخانه ها معمولاً دارای راهرو و کریاس می باشند؛ اما این زورخانه فاقد آنهاست. به این دلیل معلوم می شود که از ابتدا زورخانه نبوده است. از ایوان جنوبی راهرویی به ورودی عمارت ملک التجار دارد که وی به ورزش های باستانی علاقمند و باعث تقویت ورزش های باستانی بوده است. ورزش های باستانی که در این زورخانه انجام می شده عبارتند از: سنگ گرفتن، شنا رفتن، میل گرفتن، پا زدن، چرخیدن، کباده گر فتن، و کشتی گرفتن.
در حال حاضر در شهر بم چندین زورخانه فعال وجود دارد که اهم آن ها عبارتند از:
زورخانه پوریای ولی، زورخانه اسد، زورخانه تختی، زورخانه ولی عصر و زورخانه شهید چمران اسپیکان. 


کاروان سرا 
این بنای دو طبقه با حجره های متعدد که سبک معماری آن به اوایل دوره قاجار شباهت دارد ،ظاهرا محل اقامت مسافران بوده است.برخی نیز کاربری آن را مدرسه می دانند. گفته شده داخل برخی از حجره ها یادداشت هایی به خط عبری وجود داشته است.
 
 خانه سیستانی
این خانه اعیانی با توجه به سبک معماری  آن مربوط به دوره صفویه یا زندیه است. قسمت اندرونی خانه از دو بخش تابستانی نشین با اتاقهای بادگیر دار  و زمستان نشین با اتاقهای بخاری دار تشکیل شده است قسمت بیرونی خانه محل اقامت میهمان بوده است.


حمام
حمام عمومی در حاشیه غربی ارگ و در محلی قرار گرفته که آب از زیر حصار وارد ارگ می شده است.حمام از دو بخش زنانه و مردانه تشکیل شده  و هر کدام دارای تاسیسات جداگانه ای بوده است.حمام از آجر و ملات ،ماسه ،آهک و اندود ساروج ساخته شده است.


خانه میر 
خانه میر از چهار بخش اندرونی ،بیرونی ،خدمه و اصطبل تشکیل شده است. این خانه احتمالا متعلق به خاندان عامری بوده که از زمان صفویه تا پهلوی اول متناوبا حکومت بم را بر عهده داشته اند.این خانه به نظر می رسد در اواسط یا اواخر دوره صفویه بنا شده است.

اصطبل 
این ساختمان محل نگهداری اسبهای حکومتی بوده است.اصطبل از یک حیاط بزرگ با سه سالن سر پوشیده تشکیل شده است.یک آب انبار نیز در وسط حیاط وجود دارد . این ساختمان ظاهرا در دوره حکومت تیموریان یا اوایل صفویه احداث شده است.

سرباز خانه
این بنا که در قرون اولیه اسلامی به ارگ افزوده شده شامل اتاقهایی متعدد در اطراف یک محوطه وسیع است و محل استقرار سربازان حکومتی بوده است.
قورخانه یا سربازخانه جایی که تا سال ۱۳۰۹ هجری شمسی به عنوان پاسگاه ژاندارمری شهر از آن استفاده و از سال ۱۳۳۷ از این قسمت به بالا به وسیله اداره فرهنگ(آموزش و پرورش) حفاظت می شده است. حاج اکبر معقول فرهنگی بازنشسته که از معتمدین و مطلعین محلی و در قید حیات است این مسئولیت خطیر را به عهده داشته.
اما ۷۱ سال پیش هنگامی که رضاه شاه از طریق مشهد و زاهدان و ریگان به بم آمد دستور انتقال سربازخانه را به داخل شهر جدید،در محل قسمت جنوبی میدان بسیج (ژاندارمری قدیم) صادر و دو عراده توپ را به تهران حمل نمودند.لذا تا سال ۱۳۴۸ شمسی این مجموعه دستخوش تخریب های عوامل انسانی و طبیعی قرار گرفته است که قبلا ذکر گردید.
آسایشگاههای تحتانی و فوقانی مختص سربازان و درجه داران بوده.در گوشه ای از سربازخانه چاهی است به عمق ۳۱/۵ گز که آب تشکیلات نظامی را تأمین می نموده است. این محوطه دارای اکو صدا است که از جایگاه حاکم با فرمانده ارتش زیرترین صداها را نیز به زوایای مختلف قور خانه می رساند.


عمارت میر نظام(فرمانده ارتش)
سمت شرقی قورخانه دالانی است که در دو طرفش سکوهایی جهت نشستن و در انتهای سمت راستش عمارت میر نظام قرار دارد.پس از عبور از راهرویی باریک وارد کریاس(هشتی) شده و پس از آن به عمارت می رسیم.عمارتی که می توان گفت آخرین محل سکونت ارگ را در بر داشته است.
ایوان جنوبی(تابستانی) مشرف بر اصطبل حکومتی و گچ بریهای این قسمت از دوره سلجوقی است.زیرزمین آن اسلحه خانه بوده که مردم تعدادی گلوله در وزن های مختلف در آنجا پیدا نموده اند.راهرویی از هشتی عمارت به طبقه فوقانی سربازخانه وجود دارد که سربازان از روزنه اسلحه خانه ابزار جنگی خود را تحویل و از طریق طبقه فوقانی به قور خانه بر می گشتند


دارایی ارتش 
پس از بازدید از عمارت میر نظام به مسیر اصلی که بر گردیم؛ سمت راست صفه ای است که قدری از سطح زمین بالاتر و در قسمت های مختلف آن اتاقک های کوچک و بزرگی که به عمارت میر نظام راه دارند.
این صفه، دارایی ارتش بوده که سربازان لباس و جیره ی خود را تحویل می گرفتند.
در گذری که به طرف حاکم نشین ادامه دارد پله های کوچکی دیده می شود که حاکم از این طریق با اسب اختصاصی به قصر ایاب و ذهاب می کرد. هنوز در یکی از طبقات زیرین چهار فصل، اصطبل اسب حاکم قابل رویت است که در طاق ورودی آن خشت های بزرگ و قطور دوره اشکانی به کار رفته است.


چهار فصل 
هر بیننده ای که به بلندای عمارت چهار فصل می رسد ،از خود می پرسد که چرا این نام را بر روی آن نهاده اند ؟ آری این بنا طوری ساخته شده که در هر چهار فصل سال مورد استفاده بوده و بر روی سه طبقه ی دیگر بنا شده ، طبقه ی زیرین آن نا محسوس است که در سال های اخیر قدری حفاری شده و شاید در ادامه آن هویت اصلی ارگ مشخص کردد . دو طبقه دیگر آن محسوس وقابل دیدن است . عمارت چهار فصل در سال ۱۳۳۷ توسط اداره ی فرهنگ (آموزش و پرورش ) زیر نظر ادراه کل باستان شناسی قدری مرمت گردیده . این بنا که دارالحکومه بوده دارای چهار ایوان و چهار اتاقک هشتی مانند مختص چهار رکن اصلی حکومت های قدیم عد لیه (دادگستری ) مالیه (دارایی ) ، بلدیه (شهرداری ) نظمیه (شهربانی) بوده است .
 
عمارت حاکم 
از راهرویی تقریبا تاریک و باریک که به طرف بالا ادامه پیدا می کند ، در سمت راست آن به عمارت حاکم می رسید عمارتی که از دو ایوان تابستانی و زمستانی و محوطه تشکیل شده . بر ستون شمالی آن نقش گلدانی گچ بری شده از دوره ی سلجوقی برجای مانده است از طرف شرق عمارت یخچال و حصار ارگ ، سر سبزی نخیلات و کوه های جبال بارز چشم هر بازدید کننده ای را مجذوب می سازد . از پلکان های راهروی جنوبی با مواظبت و مراقبت . آهسته آهسته به پشت بام عمارت رسیده و بر همه ارگ مشرف شده و اشرافیت حاکم را بر همه خانه ها مشاهده می کنید.


برج دیده بانی اصلی(کلاه فرنگی)
این نظاره گر اعصار و قرون متمادی ، محکم و استوار بر جای ایستاده تا دیده بانانش بدانند از کدام طرف قصد شبیخون یا حمله ای به ارگ می شده و یا ران با و فای خود را که در اطراف حصار با نظم و ترتیبی خاص در فاصله ی ۳۰ الی ۴۰ متری گوش به زنگ و منتظر و منسجم می باشند مطلع و در مواقع ضروری از حریم و حرمت خود دفاع نمایند . این برج ، هفت طبقه و مدور بوده که در دوره ی قاجار تخریب و به شکل چهار گوش امروزی در آمده است.
 

حصار سوم
حصار سوم دارای دو برج بزرگ است که در طرفین سرباز خانه قرار دارند وبه برجهای بیدار باش معروف هستند.در برج غربی آثار یک آسیاب بادی به سبک نمونه  های دشت سیستان وجود دارد . خانه فرمانده پادگان نیز در برج شرقی قرار داشته است.


بخش حکومتی
این قلعه در مرتفع ترین قسمت ارگ و بر روی بناهای قبل از اسلام ساخته شده و مشتمل بر خانه حاکم ،حمام ،ساختمان تشریفاتی ،چهار فصل و برج اصلی دیده بانی می باشد . در این قلعه یک چاه آب عمیق وجود دارد که تماما داخل صخره حفر شده است.


دروازه حکومتی 
در شمال بخش مسکونی روبروی ساباط دروازه حکومتی واقع گردیده است که برج و بارو و پاپیل و پازن هایش نمایانگر استحکامات آن است.
در ورودی دروازه ی حکومتی،تقریبا جدید است که در سال ۱۳۵۴ ش در رابطه با ساخت فیلم صحرای تاتارها نصب گردیده.ناگفته نماند که هیچ دری از قدیم الایام باقی نمانده چون ارگ بم به طور تدریجی از سکونت خالی شده است.
در دو طرف دروازه اتاقکهایی متصل به برج های دروازه مختص کنترل دروازه حکومتی که طبقه فوقانی آن محل استراحت نگهبانان بودو تا قبل از زلزله به عنوان چایخانه سنتی از آن استفاده می شد.سمت راست دروازه حکومتی،منتهی به برج و باروها و استحکامات امنیتی حاکم نشین است که از قسمت فوقانی دروازه کُت کرم راهی باریک با فراز و نشیبی زیبا به بخش حکومتی مخصوص کسانی بوده که به طور خصوصی که حضور حاکم می رسیدند.